This is the first in a weekly series of articles looking at the big events in our historic past that shaped the Irish language, we’ll post a new article every week so keep an eye out.

 

Samhlaigh Éire trí mhíle bliain ó shin. Gan caisleáin. Gan naoimh. Gan lámhscríbhinní. Tháinig scéalta ó ghuthanna i bhfad ón oileán – teanga ársa a thaistil ar fud na hEorpa ar bhéal imirceach a labhair an teanga Cheiltis. Faoin am ar cuireadh fréamh a dteanga anseo, bhí sí mar chuid de theaghlach a ndeachaigh siar go dtí tús an teanga Ind-Eorpach.

Sin tús an Ghaeilge – scéal a greanadh i gcloch, a iompraíodh in amhrán, agus a caomhnaíodh sa deireadh i ndúch na manach foighneach.

I bhfad sular ghrean aon duine focail i gcloch na hÉireann, bhí guthanna ann. Tháinig an Phróta-Cheilteach, sinsear i bhfad i gcéin na Gaeilge, ní in aon ionradh amháin ach ina rabhartaí a tháinig na daoine, an cultúir agus an trádáil. Faoi 1000 RC, bhí na cainteoirí Ceiltise seo ina gcónaí in Éirinn, a dteanga á fí acu i bhfabraic thraidisiúin bhéil an oileáin. Is minic a shamhlaíonn muid go raibh na Ceiltigh mar threibh chumhachtach laochra ach an rud a bhí suntasach fúthu i ndáiríre ná a dteanga choiteann

Ní chloisfidh muid go díreach cén chuma a bhí air, ach ba é sin an síol as a bhfásfadh gach foirm Gaeilge ina dhiaidh sin.

 

Ré an Oghaim (c. 500 RC – 400 AD)

Nuair a scríobhadh síos na chéad fhocail Gaeilge, ní i leabhar nótaí a scríobhadh í. — greanadh i galláin í. Tháinig Ogham, aibítir stríocanna agus eangacha greanta ar imeall cloiche, chun cinn am éigin sna céadta bliain AD.

Bhí ganntanas inscríbhinní ann — ainmneacha den chuid is mó a bhí i gceist leo, cosúil le “mac threibh…” nó “seo teorainn chríocha X” — ach tá údarás leo. Samhlaigh páirc ghaothach i dTír Eoghain nó i bPort Láirge, áit a bhfuil cloch ard, shíonchaite fós ag cogarnach cuimhne duine a mhair cúig chéad déag bliain ó shin. Maireann an Ghaeilge arsa, mar a thugann muid ar an chéim is luaithe seo, go hiomlán i marcanna den sórt sin. Níl mórán acu ann, ach is í sin céad bhuille croí an teanga a bhí le feiceáil.

 

Creideamh agus an Focal Scríofa (c. 400–600 AD)

Sa 5ú haois, tháinig an t-athrú is mó ar an teanga go dtí sin: teacht na Críostaíochta. Thug misinéirí, Naomh Pádraig ina measc go háirithe, roinnt nósanna leo, lena n-áirítear, litearthacht Laidine, meamram, agus an cultúr a bhaineann le rudaí a scríobh síos.

Níor imigh an Gaeilge faoi scáth na Laidine. Ina áit sin, thosaigh sí ag iasacht focail ar nós sagart agus, níos tábhachtaí fós, thosaigh sí ag baint úsáid as an aibítir Laidine chun í féin a thaifeadadh. Má cheapann tú gur cuireadh tús le teanga téacs ar an ghuthán póca – déan athmhachnamh. D’úsáid na manaigh í ar na ciumhaiseanna – mar shampla, giorraíodh an focal *Anocht* go *An8.* Rinneadh tearmainn spioradálta agus ionaid foghlama de na mainistreacha, áit gur cuireadh tús leis na seanscéalta, na dlíthe agus an fhilíocht a chur i scríbhinn den chéad uair.

Bláthú na Sean-Ghaeilge (c. 600–900 AD)

Faoin 7ú haois, Sean-Ghaeilge a bhí i gceist leis an Ghaeilge, teanga a raibh gramadach chomh casta bainte leis go gcuireann sí faitíos ar scoláirí fós inniu. Ba theanga chruthaitheach í fosta.

 

Tá rian den Gaeilge le fáil sna leagain – na nótaí beaga sin i nGaeilge atá curtha idir línte lámhscríbhinní Laidine ag manaigh i Würzburg, Milano, agus níos faide anonn. Feictear í i scéalta móra cosúil le Táin Bó Cúailnge, i dteanga thomhaiste Dhlíthe na mBreithiúna, agus i véarsaí reiligiúnacha a chothromaigh scoláireacht le deabhóid. Ba í seo an aois nuair a thosaigh an Gaeilge de bheith ina hoidhreacht labhartha amháin agus gur tháinig sí chun a bheith ina hoidhreacht liteartha.

 

Lochlannaigh agus Focail Nua (c. 800–1000 AD)

Tháinig na longa fada ag deireadh an 8ú haois. Ar dtús, bhí ruathair ann, lonnaíochtaí ina dhiaidh sin, agus trádáil ina dhiaidh sin. Tugadh focail Lochlannacha isteach sa Gaeilge — pingin, margadh — ach bhí an teanga féin seasmhach.

Tháinig na longa fada ag deireadh an 8ú haois. Ar dtús, bhí ruathair ann, lonnaíochtaí ina dhiaidh sin, agus trádáil ina dhiaidh sin. Tugadh focail Lochlannacha isteach sa Gaeilge — pingin, margadh — ach bhí an teanga féin seasmhach.

 

Ó Chlocha go Scríbhinn

Taobh istigh de mhíle bliain, bhí an Ghaeilge tar éis taisteal ó strócanna simplí ar ghalláin go teanga sagaí, dlíthe agus foghlama. Seasann na marcanna luatha Ogham sin fós i bpáirceanna sceirdiúla, meabhrúcháin chiúine go gcuirtear tús le gach traidisiún mór scríofa áit éigin — uaireanta gan aon rud ach ainm greanta i gcloch.